پیام خراسان

آخرين مطالب

کلنل محمدتقی خان پسیان از کودتا تا قیام؛ ملی‌گرای دوران قاجار که مدال شجاعت گرفت مقالات

کلنل محمدتقی خان پسیان از کودتا تا قیام؛ ملی‌گرای دوران قاجار که مدال شجاعت گرفت
  بزرگنمايي:

پیام خراسان - کلنل محمدتقی خان پسیان نمونه تمام عیار تفکر حاکم در میان ژاندارم‌های جوان روزگار مشروطیت بود. کسی که به خاطر روحیه ناسیونالیستی‌اش مشهور است. در این مطلب درباره کلنل محمدتقی خان پسیان بخوانید.
به گزارش روزیاتو، استفانی کرونین، پژوهشگر سرشناس در کتاب کلنل پسیان (ناسیونالیسم انقلابی در ایران) می‌نویسد:
کلنل پسیان در دوران زندگی پرجاذبه‌ی خود به جایگاه قهرمانی ناسیونالیست رسید.
بعد از مرگ نیز مقام شهید یافت و در این مقام باقی ماند. این همه بی‌گمان تا حدی برآمده از خصایل شخصی او بود که حتی دشمنانش به آن معترف بودند و بخشی نیز نتیجه ناکامی روشنفکران ایرانی در جریان سرکوب مشروطه و پدید آمدن ناسیونالیسم پر ابهام دوران پهلوی.
کلنل پسیان، برخلاف سیدضیاء انگ حمایت از انگلستان را نخورده بود و اصولا حیثیت ناسیونالیستی او خدشه‌ناپذیر بود. جنبشی که به رهبری او برپا شد بی‌تردید نویدبخش تحقق آرمان مشروطیت و تجدید حیات سیاسی آن و نیز آغاز دوره‌ای از پیشرفت و توسعه بر پایه قانون و عدالت بود.
رژیم ژاندارم در طول عمر کوتاه خود در مشهد هر چند به‌گونه‌ای بنیانی نظام اجتماعی و اقتصادی موجود را آماج نگرفت، اما به کوششی راستین برخاست تا اصلاحاتی به انجام رساند و فساد و سوءاستفاده از قدرت و امتیاز را از میان بردارد و علاوه بر این، با گروه‌هایی که تا آن زمان نادیده گرفته می‌شدند رفتاری دموکراتیک در پیش گرفت و کوشید تا رفاه اجتماعی را افزایش دهد.
محمدتقی خان پسیان در سال 1270 هجری شمسی به دنیا آمد. پدرش یاور محمد باقر عنایت‌السلطنه و مادرش عزت الحاجیه نام داشت. جد وی رستم بیگ، بعد از عهدنامه ترکمنچای که طی تعدادی از شهر‌های ایران از آن جدا شد برای ادامه زندگی به تبریز مهاجرت کرد.
رستم بیگ و فرزندش یاور محمد باقر خان روابط بسیار نزدیک و صمیمی با بزرگان تبریز از جمله امیرکبیر و امیرنظام گروسی داشتند. دو تن از اعضای این خاندان سلطان غلامرضا خان پسیان و یاور علیقلی خان پسیان در جنگ جهانی اول کشته شدند. اکثر اعضای خاندان پسیان از صاحب‌منصبان نظامی بودند و غلامرضا خان و علیقلی خان در جنگ با انگلیسی‌ها بود که کشته شدند.
محمد تقی خان پسیان تحصیلات ابتدایی را در مدرسه لقمانیه تبریز پشت سر گذاشت و علوم و زبان‌های خارجی را در این مدرسه آموخت.
وی در آستانه انقلاب مشروطه به تهران آمد و برای تکمیل تحصیلات خود راهی مدرسه نظامی شد. با ورود به تهران در منزل حمزه خان پسیان که از آجودان‌های مظفرالدین شاه بود سکونت کرد.
محمدتقی پنج سال در این مدرسه ادامه تحصیل داد و در سال آخر تحصیل، از سوی وزارت جنگ با درجه نایب دومی [ستوان دومی]فارغ‌التحصیل شد و به خدمت ژاندارمری درآمد.
پس از دوسال به درجه سلطانی [سروانی]ارتقا پیدا کرد و از طرف مدرسه نظام و با معرفی ژنرال کسترزیش به ژنرال یالمارسون به مدت شش ماه و به عنوان صاحب منصب داوطلب و به مدت شش ماه در سال 1291 با سمت معلم و مترجم در مدرسه ژاندارمری یوسف‌آباد به کار خود ادامه داد.
در همین ایام بود که از طرف افسران سوئدی به عنوان آجودان مترجمی ریاست گروهان سراب مامور و عازم همدان شد. اولین جرقه‌های شایستگی نظامی و فعالیت سیاسی محمد تقی خان پسیان در همدان بود که زده شد.
درخشش یک نابغه

پیام خراسان

محمدتقی خان در 22 سالگی ارتقای درجه یافت و فرماندهی گردان همدان را به دست آورد. وی در همدان و به خاطر ایستادگی در برابر اشرار مدال شجاعت کسب کرد. این دوران مصادف بود با آغاز جنگ جهانی اول و با وجود اعلام بی‌طرفی ایران، خاک کشور توسط نیرو‌های روسیه و انگلستان اشغال شد.
این موضوع برای پسیان که گرایش‌های ناسیونالیسم و میهن‌پرستانه بسیار شدیدی داشت گران آمد و او را واداشت که در اولین اقدام سیاسی و نظامی خود نبردی را علیه نیرو‌های قزاق، که تحت فرماندهی روس‌ها بودند، ترتیب دهد. قوای ژاندارم تحت فرمان پسیان به منظور تجهیز و تقویت خود موجودی بانک شاهی را مصادره و دو کنسول روسیه و انگلستان را از شهر بیرون راندند.
تحقیر مرگ توسط ماژور محمدتقی خان

پیام خراسان

در همین ایام عده‌ای از نمایندگان مجلس شورای ملی به کرمانشاه رفتند. دولتی به نام دولت مهاجرین تشکیل دادند. محمدتقی خان نیز پسیان به آنها پیوست و در سال 1295 شمسی در نبرد معروفی ارتش روسیه را شکست داد.
محمدتقی خان بار‌ها با نیرو‌های کم‌تعداد خود علیه قوای روس مقاومت کرد و در جریان این مقاومت‌ها مدال صلیب آهنین را از آن خود کرد.
در متن اهدای این نشان آمده که: «ماژور محمدتقی خان، به درستکاری فوق‌العاده و شجاعت و تحقیر مرگ، و عزم و پردلی معروف است.» ماژور محمدتقی خان چندین بار، با وجود آنکه قوایی کمتر از روس‌ها داشت، چنان پافشاری نمود که قوای عثمانی، با فرماندهی شوکت بیک، بدون هیچ آسیبی عقب نشینی کردند.
محمدتقی خان پس از پیروزی سخنرانی بسیار پرشور و میهن‌پرستانه‌ای ایراد کرد که طی آن برخی از نیرو‌های قزاق نیز به پسیان پیوستند.
در کتاب استفانی کرونین از قول کوئن سفیر بریتانیا درباره پسیان چنین آمده است: «این استعداد را دارد که اعتماد دیگران را جلب کند، شجاعتی بی‌حد، توانایی فکری تردیدناپذیر که [.]به او امکان می‌دهد بدل به قهرمان ملی شود.»
نخستین خلبان ایرانی

پیام خراسان

محمدتقی خان پس از این ماجرا مدتی از خدمت کناره‌گیری کرد و برای درمان به آلمان رفت. وی در آلمان خلبانی و هوانوردی آموخت و توانست با ثبت 33 پرواز بدل به اولین ایرانی شود که خلبان شد.
سیدعلی آذری در کتاب «اولین هوانورد ایرانی در آسمان آلمان» می‌نویسد: «در آن دورانی که از آثار و اختراعات حیرت‌انگیز و شگفت‌آور اروپا فقط معدودی اتومبیل در کشور ما راه یافته بود و در آن موقع که از تعمیرات جزئی آن هم عاجز بودیم، کلنل محمدتقی خان پسیان فرزند لایق ایران که نبوغ در سیمای آن پدیدار است، در صفوف لشکریان آلمان با طی ادوار صنوف مختلف، کار زمین را تا حد ممکن ساخت و با عظمت روحی به کار آسمان پرداخت. در تمام پروازهایش نگاهش را به سوی آسمان ایران معطوف ساخته و آرزو داشت مکانیسم هوانوردی را که خود طی کرده‌بود در کشور خود آموزش داده و هنر هواپیمابری را در آسمان کشور خویش نمایان سازد و جوانان وطن را در این کار آموزش و پرورش دهد.»
پسیان بعد از مدتی دوباره به ایران بازگشت. وی در آلمان علاوه بر هوانوردی به فعالیت‌های فکری و فرهنگی هم پرداخت و دو کتاب یکی کتاب بیوگرافی خودش تحت عنوان سرگذشت یک جوان وطن‌دوست و کتابی درباره تجربیاتش در جنگ غرب کشور تحت عنوان جنگ مقدس، از بغداد تا ایران را به رشته تحریر درآورد.
پسیان که علاقه فراوانی هم به شعر داشت در آلمان دست به ترجمه چند شعر هم زد. شعر‌هایی که با روحیه و طبع رمانتیک و ناسیونالیست کلنل همخوانی داشت. او در آلمان اشعاری از آلفونس دلامارتین و رابیندرانات تاگور را ترجمه کرد و هم‌زمان به فراگیری موسیقی غربی و به طور خاص پیانو پرداخت. برخی از اشعار ایرانی را به آلمانی ترجمه و نت نویسی کرد.
در زمینه فعالیت سیاسی هم در آلمان با چهره‌های رادیکالی مانند سید حسن تقی‌زاده که مجله کاوه را اداره می‌کرد ارتباط برقرار کرد و همکاری نمود. این ارتباط و همکاری بسیار در پیدا کردن یک مشی سیاسی رادیکال توسط پسیان تاثیرگذار بود.
محمدتقی خان با وقوع انقلاب اکتبر و شکست آلمان در جنگ جهانی اول، مجددا به ایران بازگشت و به خدمت در ژاندارمری مشغول شد. بازگشت وی مصادف شد با ارتقای درجه‌اش وی به مقام کلنل [سرهنگ]و انتصاب به ریاست هنگ خراسان.
استفانی کرونین درباره وضعیت سیاسی آن روز‌های خراسان می‌نویسد: «اگرچه خراسان همچون آذربایجان مرزی طولانی با روسیه داشت و سیل مهاجرت کارگران ایرانی به ترکستان به راستی چشمگیر بود، نفوذ سیاسی و ایدئولوژیک سوسیال‌دموکرات‌های روس در اینجا بسیار ضعیف بود. اما در این میان جمعیتی از آذری‌ها و قفقازی‌های ساکن مشهد به گونه‌ای استثنایی پذیرای گرایش‌های سیاسی رادیکال بودند و همین عنصر شالوده حمایت محلی از قیام پسیان را فراهم کرد.»
خراسان تا پیش از ورود کلنل پسیان انتظام وضعیت خوبی نداشت و ژاندارمری آن ناحیه درگیر فساد بود. آنطور که در کتاب غلامحسین صالح‌زاده ذکر شده «رئیس ژاندارمری پیش از کلنل حواله‌های حقوق زیردستان را شخصا نقد می‌کرد و حقوق آنان را پرداخت نمی‌کرد.»
کلنل پسیان دست به اصلاحات بنیادینی در خراسان زد. درآمد‌های آستان قدس را اصلاح کرد و راه را بر منافع شخصی بست. تعلیم و تربیت و ساخت و ساز را رونق بخشید و به مرمت بنا‌های تاریخی پرداخت. مردم خراسان دوره کوتاه زمامداری کلنل را دوره شفافیت مالی و عدالت می‌دانستد.
کرونین می‌نویسد: «کلنل پسیان حالا به چیزی کمتر از تغییرات بنیانی در تشکیلات اداری آستان قدس رضایت نمی‌داد و بر آن بود که عایدات آن را به طور کامل به مصارف مناسب نظیر تعلیم و تربیت و امور خیریه و نگهداری و مرمت بنا‌های آستان‌قدس و نظایر آن برساند و راه بر منافع شخصی ببندد. صبح روز هفدهم اردیبهشت‌ماه پسیان به موجب حکم سیدضیاء، نخست‌وزیر، همه مقامات بالای آستان قدس به استثنای متولی‌باشی را بازداشت کرد. این افراد را در خانه‌ی خودشان بازداشت شدند و صد ژاندارم و سی نفر از نیروی نظمیه که جملگی داوطلب بودند شرکت کردند.»
کرونین این اقدام را نخستین گام برای اعمال نظارت حکومت بر موقوفات در ایران می‌داند.
نبرد با دولت مرکزی

پیام خراسان

مشکل کلنل پسیان با حکومت مرکزی از دوران برکناری دولت سیدضیاء آغاز شد. از منظر ناسیونالیست‌های انقلابی و رادیکال مثل پسیان و هوادارانش سقوط دولت سیدضیاء نه به واسطه کودتای رضاخان که به واسطه ضد کودتای سرآمدان سنتی حکومت قاجار انجام شده بود.
استفانی کرونین درباره این موضوع در کتاب خود نوشته است: «در واقع همین ضد کودتا بود که پسیان حاضر به پذیرش آن نبود و او را برآن داشت که از پایگاه خود در مشهد به دفاع از برنامه اصلاحات همه جانبه‌ای بپردازد که سیدضیاء زمانی کوتاه مهم‌ترین نماینده آن شده بود.».
اما مهم‌ترین انگیزه پسیان برای قیام خراسان انتخاب قوام‌السلطنه به نخست وزیری ایران بود. انتخابی که کلنل پسیان را بسیار پریشان و آشفته کرد.
استفانی کرونین در کتاب خود درباره اوضاع آن زمان کلنل چنین آورده است: «پسیان ظاهرا دو راه پیش پای خود می‌دید: یکی مقاومت در برابر تهران و دیگری ترک خراسان و رفتن به اروپا. البته این دعوی را هم بر زبان آورده بود که با دویست ژاندارم حکومت قوام در مشهد را ساقط کرده و حالا با چهار هزار نفری که زیر فرمان دارد می‌تواند ظرف سه ماه تهران را بگیرد.» آخر سر، اما کلنل تصمیم به مقاومت گرفت.
نبرد قزاق و ژاندارم

پیام خراسان

اولین حمله علیه نیرو‌های ژاندارمری در 20 مرداد 1300 روی داد که شوکت المولک به تعدادی ژاندارم حمله و آنها را خلع سلاح کرد. نکته جالب توجه سکوت رضاخان در کشمکش میان احمد قوام و کلنل پسیان بود.
استفانی کرونین علت این سکوت را در کتاب خود چنین می‌داند: «به راستی جای شگفتی است که رضاخان هر چند در آن ایام بر تهران مسلط بود، در کشاکش میان پسیان و حکومت نه تنها خودی نشان نداد، بلکه اصولاً از دیده‌ها پنهان ماند. کانون این مبارزه خصومت شخصی میان قوام و کلنل بود، هرچند واکنش حکومت، بی هیچ تردید، با نابودی رضاخان تایید می‌شد که نابودی پسیان و هرچه پسیان نماینده‌اش بود پیش شرطی اساسی در افزایش و تحکیم قدرت او به شمار می‌رفت. یکی از دلایل انتصاب قوام به ریاست وزرا شاید همین بود که رضا خان می‌دانست قوام بیش از هر کس دیگر در مخالفت با پسیان تا پایان کار او ثابت قدم باقی خواهد ماند.»
سرانجام دولت تصمیم گرفت ضربه کاری و نهایی را به کلنل پسیان وارد کند. در اوایل مهرماه کرد‌های شمال خراسان یعنی بجنورد، قوچان و شیروان به دستور احمد قوام و با رهبری سردار معزز بجنوری علیه کلنل پسیان دست به شورش زدند. کلنل تا مهرماه 1300 قیام خود را در خراسان ادامه داد، اما با خیانتی که کرونین آن را محصول حضور انگلیسی‌ها و هماهنگی با دولت مرکزی می‌داند، در شورش کرد‌ها در شمال خراسان، مغلوب شد.
مرگ محمدتقی خان

پیام خراسان

در اوایل مهرماه، شورش پرتوان کرد‌ها در شمال یعنی در ناحیه بجنورد، شیروان و قوچان، پایه‌ریزی شد. این شورش را سردار معزز بجنوردی و سایر روسای طوایف مرزنشین کرد. دولت مرکزی او را یاغی معرفی کرده بود و سردار معزز، حاکم بجنورد، که تا چندی پیش به کلنل وعده‌ی پشتیبانی از حکومت مستقل او در خراسان را داده بود، از همکاری سر باز زد و کرد‌های قوچان را مسلح و برای حمله به ژاندارم‌ها تشویق‌شان کرد.
کلنل برای کمک به ژاندارم‌هایش راهی جبهه قوچان شد، اما عرصه بر او تنگ شد و از دست دادن نیروهایش و از آن‌سو فرار برخی از همراهانش سبب شد او با عده قلیلی تنها و بی‌مهمات بماند. بعد‌ها در روایت‌های شفاهی گفتند او تا آخرین فشنگی که داشت جنگید و بعد کشته شد. سرش را از بدنش جدا کردند و به قوچان بردند.

پیام خراسان

کرونین می‌نویسد: «زمانی که کلنل به دیدار مرگ می‌رفت تنها معدودی از سربازان ساده در کنار او باقی مانده بودند.» ظاهرا 12 نفر از یارانش کشته شده و 12 نفر تسلیم شده و احتمالا شماری از ایشان هم قبل از درگیری از میدان نبرد گریخته بودند.
کلنل محمدتقی خان پسیان نمونه تمام عیار تفکر حاکم در میان ژاندارم‌های جوان روزگار مشروطیت بود. ژاندارم‌ها، برخلاف قزاق‌ها، تحصیل‌کرده بودند و تجربه‌ی آموزش آکادمیک در کشور‌های پیشرفته را داشتند. آن آرمان‌گرایی که در ذهن این قشر بود در زندگی و عملکرد محمدتقی‌خان پسیان به حد اعلا رسید.
کرونین می‌نویسد: «این افسران که سرشار از روحیه مشروطه‌خواهی بودند و به گرایش ناسیونالیستی شدید شهرت داشتند، درست نقطه مقابل دیویزیون قزاق به شمار می‌آمدند که از دیرباز نماینده ارتجاعی‌ترین گرایش‌ها در جامعه ایران بودند.»

لینک کوتاه:
https://www.payamekhorasan.ir/Fa/News/740372/

نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield
مخاطبان عزیز به اطلاع می رساند: از این پس با های لایت کردن هر واژه ای در متن خبر می توانید از امکان جستجوی آن عبارت یا واژه در ویکی پدیا و نیز آرشیو این پایگاه بهره مند شوید. این امکان برای اولین بار در پایگاه های خبری - تحلیلی گروه رسانه ای آریا برای مخاطبان عزیز ارائه می شود. امیدواریم این تحول نو در جهت دانش افزایی خوانندگان مفید باشد.

ساير مطالب

مانور لحظه صفر زلزله در بیدخت گناباد برگزار شد

ظرفیت قطارهای مسافری برای امروز و فردا افزایش یافت

آتش سوزی در «پارک ملی تندوره» درگز مهار شد

قرق جنگل‌ها برای حمایت از گوزن قرمز | ورود به جنگل‌های شمال تا کی ممنوع است؟

افول اسرائیل به برکت خون سید حسن نصرالله نزدیک است

525 تن گندم از کشاورزان خراسان رضوی خریداری شد

نزاع کارگران در میدان میوه و تره بار تهران، منجر به قتل شد!

از 5 نزاع در شهرستان گناباد، 4 نزاع ریشه خانوادگی دارد

آتش سوزی گسترده در منطقه حفاظت شده شاهو و کوسالان سروآباد مهار شد

آتش‌سوزی منزل مسکونی در چهارراه مجلسی مشهد + تصاویر (چهارشنبه 11 مهر 1403)

برخورد پراید با تیر چراغ برق در بلوار نماز مشهد + تصاویر (چهارشنبه 11 مهر 1403)

آتش سوزی منطقه حفاظت شده «شاهو و کوسالان» کردستان مهار شد

راه‌اندازی و آموزش سامانه تعمیر و نگهداری پل‌ها برای اولین بار در شهرداری اهواز

تقدیر دهه هشتادی‌های مشهد از «وعده صادق 2» پاسداران انقلاب اسلامی

تیم والیبال شهرداری ارومیه مقابل تیم سپهرصدرای مشهد به برتری رسید

دستگیری 123 معتاد متجاهر در نیشابور

برای اولین بار هیچ کلاسی در سیستان و بلوچستان امسال بدون معلم نیست

مهار آتش سوزی در «پارک ملی تندوره» درگز خراسان رضوی پس از 8 ساعت

45 هکتار از جنگل‌هاو مراتع روستاهای رزاب و دگاگا طعمه حریق شد

مشاور فرمانده کل سپاه: اگر شب گذشته 200 موشک که 90 درصد به اهداف رسید، شلیک شد، این بار چند صد و چندین هزار موشک خواهیم زد

زارعی: حاضرم بجای رئیس جمهوری چنین شهادت طلب و ضد اسراییلی چندین بار کشته شوم!

بروز اختلالات خواب در 47 درصد از زنان یائسه

شکست نماینده مشهد در نخستین بازی رسمی در لیگ برتر والیبال

هر قانونی که مغایر خواست عمومی ملت است را زیر پا بگذارید

میانگین سن ناوگان کشتیرانی از 19 به 10 سال باید برسد

عکس متفاوت و خاص بهنوش طباطبایی با نقاب

ارتقای مرکز بخش بررود مطالبه مردم کوهسرخ خراسان رضوی است

تولید برنجی در خراسان رضوی که شهره جهانی دارد

نمایشگاه تخصصی صنعت چوب و ماشین آلات در مشهد آغاز به کار کرد

اجرای 64 برنامه همزمان با هفته فراجا در تربت حیدریه

تصاویر/ آیین افتتاح یادمان شهید گمنام مدرسه علیمه امام محمد باقر (ع) مشهد

افزایش مرگ و میر ناشی از تصادفات جاده‌ای

حضور 31 استان کشور در شانزدهمین نمایشگاه‌ ملی صنایع‌دستی در رفسنجان

افزایش کانون‌های بیماری تب برفکی در خراسان شمالی

تصاویر/ میزبانی مازندران از سیزدهمین نمایشگاه ملی کتاب دفاع مقدس و مقاومت

تصاویر/ نمایشگاه حجاب ایرانی اسلامی «فردخت» در مازندران

واکنش دلار به تنش‌های سیاسی کند شد

بازداشت 5 شرور در مشهد

دیدار نماینده تولیت آستان قدس رضوی با خانواده جان‌باخته حادثه معدن طبس در مه‌ولات

تعداد جان‌ باختگان حادثه معدن طبس افزایش یافت

تعداد جان باختگان حادثه معدن طبس به 52 نفر رسید

استاندار خراسان جنوبی: تعداد جان‌باختگان حادثه معدن طبس به 52 نفر رسید

افزایش تعداد جان‌ باختگان حادثه معدن طبس به 52 نفر

ایران اسلامی یک جریان به نام مقاومت را رقم زده است

افزایش در تعداد فوتی‌های حادثه معدن طبس؛ از خانواده‌ها سرکشی خواهیم کرد

افزایش شمار جان‌باختگان حادثه معدن طبس

افزایش تعداد جان‌باختگان حادثه معدن طبس

مراسم یادبود شهادت سید حسن نصرالله در مدرسه هیئت امنایی ریحانه بیرجند

شمار جان‌باختگان حادثه معدن طبس افزایش یافت

ایثار مردان سختکوشی که روسفید شدند